Khoa Ngữ Văn

 

 

1. VÈ DẠY CON

Văn phòng có lúc thảnh thơi,

Ở đời nghĩ thấy sự đời mà ghê.

Dạy con chép mấy lời quê,

Ai nghe xin cũng chớ chê đừng cười:

Thứ nhất, kể sự làm người,

Dầu no dẫu đói cho tươi mặt mày.

Làm ăn phải giữ tháng ngày,

Thức khuya dậy sớm cho tày người ta.

Gái thời giữ việc trong nhà,

Hình dung yểu điệu, nết na dịu dàng.

Khi ăn, khi nói chững chàng (1),

Khi ngồi, khi đứng nhẹ nhàng dung nghi.

Trong nhà dẫu những việc chi,

Trông đi ngó lại chi li cho tường.

Làm người phải biết mọi đường,

Đồ ăn, vật để đậy đằn hẳn hoi.

Rạng đông gà đã gáy tan,

Kêu thầy khiến tớ (2) cứ an việc thường

Làm người phải biết mọi đường,

Những nghề kim chỉ đầu phương đàn bà (3)

Những nghề bánh trái kia là,

Để khi kị chạp trong nhà rất hay.

Bán buôn, canh cửi, vá may,

Sanh nhai phải giữ trong tay một nghề.

Ngả nào cũng liệu thời quê,

Lâm khi cùng tùng có bề làm ăn.

Ở cho có đáy, có ngăn

Gái trai cho biết, ăn nằm có nơi.

Đến khi đi đứng ra ngoài,

Những nơi xâu ẩu chớ hoài vãng lai.

Cũng đừng trò chuyện ngồi dai,

Cũng đừng cười cợt với trai mặt lờn.

Bụng đừng rước dữ cưu hờn,

Mặc ai cười cợt thua hơn làm gì.

Dẫu khi mua bán vật chi,

Bán thì liệu vốn, mua thì liệu phiên.

Cũng đừng ngoa ngoắt làm duyên,

Bản buôn phái giữ tinh chuyên một nghề.

Thấy người tật bệnh chớ chê,

Thấy người đói rách liệu bề giúp cho.

Lội nước, lấy cây mà dò,

Sông sâu chớ lội, đò đầy chớ qua.

Gặp người đáng bậc mẹ cha,

Chào, thưa, hỏi, dạ mới là đứa khôn.

Gặp đồ vật lạ của ngon,

Mua về cha mẹ: gọi con chút tình.

Chớ đi trong tối một mình,

Dẫu ngay cho mấy thì tình cũng gian.

Việc ai chớ khá luận bàn,

Làm người đừng có ăn càn nói vơ.

Chốn đông lánh mặt làm ngơ,

Dẫu trai theo chọc, mắt lờ đi ngay.

Những điều hát xướng vui thay,

Chị em rủ biểu ban ngày thì đi.

Ở cho biết kinh, biết vì,

Trên thờ cha mẹ, dưới tùy anh em.

Của mình, mình lại xét xem,

Của người một vực, đừng thèm đừng tham.

Thiệt thà giữ việc mà làm,

Miệng hô tay cáp: đứa ham của người.

Đi buồn ai chăng ăn lời,

Ré mua mắc bán, người đời của chung.

Nhưng đừng lấn hiếp kẻ cùng,

Lường thân tráo đấu, ăn đồng tội riêng.

Vặn cân, bẻ thẻ ai khen,

Mấy tay điên đảo có nên đâu nào?

Tu nhân tích đức làm đầu,

Những điều bạc ác mặc dầu ai ai.

Đạo trời báo phục chẳng sai,

Mấy tay điên đảo lạc loài chung thân.

Thợ may ăn bớt áo quần,

Lai hoàn rách rưới, mấy phân cho lành!

Hãy còn tuổi trẻ đầu xanh,

Giữ gìn tánh hạnh, tập tành nết na.

Thiếu thừa bày việc người ta,

Những điều khinh mẹ dể cha, ấy đừng!

Dầu khi duyên đẹp xích thằng *.

Nên hư đã có đạo thường mẹ cha.

Đừng như mười bảy mười ba,

Sai trai về cấp của nhà đem cho.

Đêm khuya thanh vắng hẹn hò,

Đến khi nhà biết, bụng to lên rồi!

Âm thầm chạy ngược chạy xuôi,

Uổng công cha mẹ, thiệt đời xuân xanh.

Kẻ bàn thuốc phá cho đành,

Rồi đi tới chỗ hại mình như không.

Đứa thì giấu giếm bịt bùng.

Đến khi sản hạ mới hòng biết ra.

Đứa thì bỏ mẹ, bỏ cha,

Trốn đi xa xứ để mà đẻ rơi.

Bất nhân đã chịu tội trời,

Dẫu không tang tích, người đời đã hay.

Làm người đến lúc lo thay,

Đình trung nổi mõ đòi ngay ra làng.

Hoà dâm bụng đã quả tang,

Đi lo tội vạ mọi đàng mới tha.

Mang gông bỏ lúc đeo hoa,

Trơ trơ mặt mũi, xấu bà xấu con.

Đừng khoe má phần môi son,

Ngàn vàng dẫu chuộc vẫn còn tiếng nhơ

Dẫu mà trăm đợi ngàn chờ,

Cha mẹ đã định, đứa khờ cũng ưng.

Đừng như những đứa vung văng,

Già lừa lỡ lứa, lấy thằng loăng quăng

Đừng như những đứa lăng nhăng,

Chê chồng làm biếng, chẳng bằng người ta.

Đừng như những đứa ta bà,

Đụng ai vớ nấy, danh đà hư danh.

Đừng như những đứa vô tình,

Chê chồng rồi lại trúng mình chửa hoang.

Chữ trình đáng giá ngàn vàng,

Mấy người trinh nữ bảng vàng còn ghi.

*

Biểu cho những lũ nam nhi,

Sĩ, nông, công, cổ nghề gì phải chăm.

Lên năm cho đến mười lăm,

Học hành làm trước để thăm tính, tài.

Nhân, nghĩa, trí, tín làm người,

Rành rẽ ứng đối là nơi học đầu,

Lễ, nhạc, xạ, ngự nhiệm màu,

Lại phương thơ, số, phải cầu tinh thông

Mười năm đèn sách gia công,

Hoàng thiên bất phụ, bảng rồng lưu danh.

Chữ rằng hữu chí cánh thành (6),

Chở nên gián đoạn, học hành cho chuyên.

May ra gặp hội nhờ duyên,

Cơm vua lộc nước, nỏ phiền đến ai.

Nguồn:

Từ Sổ tay sưu tầm VHDG của người viết, chép năm 1985, tại xã Phú Lương. Luyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế.

Năm 1988, một trích đoạn của bài vè được in ở VGHP, tr 155-157, với nhan đề “Dạy con”.

Năm 2001, một trích đoạn khác của bài vè được in ở VTTH, tr. 94-99, với nhan đề “Vè bảo ban con gái”,

Người số hóa

Tôn Nữ Thái Bảo Trân

Người hiệu đính

Nguyễn Thị Thảo Như