Khoa Ngữ Văn

VÈ ĐI LÀM ĐƯỜNG NÚI

Kể từ Bính Ngọ (1) đến nay,

Dân tình lao khổ biết bao ngày cho qua.

Mồng một cho chí mồng ba,

Xâu (2) rao, mõ đánh, dân ta tựu đình (3)

Chức việc ngồi phân bổ tráng đình (*),

Cơm đùm gạo bởi, sắm sanh đủ đầy.

Trát quan đã sức về đây,

Làm đường côi núi, suốt ngày thâu đêm.

Mần rồi, cứ thước đo thêm,

Gà gáy đã điểm, nửa đêm chưa cho về.

Việc vua quan nghe đã nặng nề,

Làm đường trong mười, ngoài chín, bảng đề xôn xao.

Hai bên một núi, một rào,

Tai nghe nước chảy lao xao thêm buồn.

Hai hàng nước mắt nhỏ tuôn,

Cả năm phủ huyện kéo lên nguồn, trời ơi!

Cực chỉ da diết hỡi trời,

Ai không có chiếu, trải tơi mà nằm.

Làm đường côi núi không biết mấy năm,

Nơi ăn nỏ có, nơi nằm cũng không.

Giữa thời làm một cái chái (5) hội đồng,

Trại khum ba giại, không nơi mà ngồi.

Thảm thương mấy xã dân tôi,

Gạo đồ vô nồi, nước hãy dưới sông.

Chủ lên đây, yếu đuối e không xong,

Tôi đây sức bạo (6), trong lòng còn lo.

Thảm thương cho mấy chú học trò,

Muối trường, cơm hẩm, giở (7) giò không lên.

Mười giờ quan lớn ngài lên,

Ngài đo phần đất, chưa nên ngài hành.

Nền tam cho chỉ nên anh

Cuốc tại lồng mốt, cúp xêng (9) hai hàng.

Lắng tai nghe lệnh thầy truyền,

Xêng thời xúc đổ, cuốc bàn cho cân.

Đất thời y thước, y phân (10),

Kẻ mạnh người yêu phú bần tương tư (11),

Nước phèn, khôi đá thêm hư,

Da vàng nắng xát cũng như lửa hầm.

Đêm nằm nghĩ lại thương tâm,

Muối đùm, cơm hẩm, nước hâm đỡ lòng!

Ra mần, gắng sức gắng công,

Không hơn đi nữa cũng đồng hàng bang (12)

Người ta thiên thiên, vạn vạn vô ngàn (13),

Không chắc chỉ (14) hai phủ huyện, mà kêu van khổ bần.

Làm chi cho lao luỵ lương dân,

Đào sâu vét cạn, bạc dân không chừa.

Tháng ngày dầm dãi nắng mưa,

Nón cời (15), tơi rách, áo cũng chẳng lưa đinh tà.

Con người xương sát tận da,

Trên thì muỗi cắn, dưới đà sên bu.

Con người hình lại như tù,

Ăn nấu nồi bù, chẳng biết là răng”.

Ra đi dự bị cóng thằng (16),

Dầu mỡ nỏ có, lấy trăng làm đèn!

Ăn nấu chập choạng, hấp hem,

Lên chỗ sơn lam chướng khí phát hen sò sò.

Đêm nằm lo quá bụng lo,

“Đờn ca xướng hát, ngài lo rượu, trà”.

Những lời ông sứ bày ra,

Dân năm phủ huyện rứa mà giải khuây.

Mùa màng mất mát chay vay

Mắc đồng công trự nợ (17) cũng vì ba thằng Tây bắt dân đi làm đường!

Nguồn:

VGBTT, tr 114-116; VTTH, tr 137-140.

Bài vè ra đời khoảng thập niên đầu của thế kỉ XX. Theo VGBTT thì đường núi được nói ở bài vè là đường Chín, Khe Sanh (tên bài vè ở sách này là “Vè làm đường Chín, Khe Sanh”).

Người số hóa

Võ Thị Như Ngọc

Người hiệu đính

Nguyễn Thị Thảo Như